ROB: Overheid verliest grip op digitalisering
De beslissingsmacht van democratische instituties brokkelt af door een toenemende afhankelijkheid van digitale systemen, die voornamelijk in handen zijn van grote, private technologiebedrijven. Voor dit fenomeen – door de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) bestempeld als ‘digicratie’ – wordt uitdrukkelijk gewaarschuwd in de kersverse discussienota 'Digicratie bedreigt de democratie'.
De nota vormt de opmaat naar een definitief advies dat het adviesorgaan van de regering en het parlement in de winter van 2026 zal uitbrengen over de digitale transitie en de democratische rechtsstaat.
Publieke waarden onder druk
Volgens de ROB is de manier waarop de digitalisering van de samenleving en het openbaar bestuur de afgelopen jaren is vormgegeven, fundamenteel scheefgegroeid. Maatschappelijke processen en overheidsdiensten worden steeds vaker in "digitale mallen" geduwd. Hoewel dit efficientievoordelen oplevert, is er volgens de Raad te weinig ruimte geweest voor democratische discussie, de bescherming van publieke waarden en doelen die niet primair commercieel zijn.
Omdat de onderliggende technologie grotendeels wordt geleverd en beheerd door internationale techgiganten – die zich regelmatig buiten de Nederlandse en Europese wet- en regelgeving bevinden – leidt dit tot grote risico's. De ROB wijst onder meer op stelselmatige privacyschendingen, algoritmische discriminatie en een sluipende verzwakking van de trias politica.
Wel ambitie, geen daadkrachtige uitvoering
Opvallend is dat de oplossingen voor dit probleem niet nieuw zijn. Zaken als digitale autonomie, het gebruik van open standaarden en waardengedreven digitaliseren staan al decennia op de politieke agenda. Initiatieven zoals de Nationale Digitaliseringsstrategie (NDS) en de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren bevatten inhoudelijk sterke plannen, zo stelt de ROB.
Toch strandt de praktijk hardnekkig op het gebrek aan bestuurlijke organisatie en daadkrachtige uitvoering. Het probleem ligt volgens het adviesorgaan niet bij een gebrek aan politieke ambitie, maar bij een overheid die er tot op heden niet in slaagt de benodigde stappen ook daadwerkelijk te zetten en door te voeren.
Blik op Europa
Om tot een realistisch en actiegericht advies te komen, kijkt de ROB in de nota ook over de landsgrenzen heen. Er wordt geanalyseerd hoe andere Europese landen – waaronder Denemarken, Duitsland, Estland, Frankrijk en Oostenrijk – hun digitale autonomie vormgeven en publieke waarden binnen de overheidsdigitalisering beschermen.
Met de publicatie van de discussienota wil de ROB het maatschappelijke en politieke debat aanzwengelen. Het uiteindelijke advies over hoe Nederland de regie over zijn eigen digitale infrastructuur en democratische processen kan terugpakken, volgt eind 2026.
