Naast de DPIA nu ook de FRIA: AP scherpt toezicht op AI aan
Overheidsorganisaties, private partijen die publieke diensten verlenen én organisaties die beoordelingssystemen voor financiële risico’s inzetten, moeten zich opmaken voor een nieuwe Europese verplichting. Vanaf december 2027 zijn zij wettelijk verplicht om een fundamental rights impact assessment (FRIA) uit te voeren voordat zij een AI-systeem met een hoog risico in gebruik nemen. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) roept organisaties op om niet te wachten en nu al praktijkervaring op te doen.
De verplichting is verankerd in de Europese AI-verordening. Met een FRIA — in het Nederlands een grondrechteneffectbeoordeling — brengen organisaties vooraf in kaart welke impact een hoogrisico-AI-systeem kan hebben op fundamentele mensenrechten. Denk hierbij aan het recht op gelijke behandeling, menselijke waardigheid, privacy en de toegang tot essentiële voorzieningen. Organisaties moeten niet alleen de risico's in kaart brengen en beperken, maar hierover ook verantwoording afleggen aan de toezichthouder.
De verplichte FRIA dwingt organisaties om vooraf stil te staan bij de vraag wat een AI-systeem betekent voor de mensen die ermee te maken krijgen, stelt Sven Stevenson, directeur Coördinatie Algoritmes bij de AP. Daarmee helpt een FRIA om problemen te voorkomen, in plaats van ze achteraf te moeten herstellen, aldus Stevenson.
Samenloop met DPIA en bredere scope
De FRIA dient als een aanvulling op de reeds bekende data protection impact assessment (DPIA) uit de AVG. Waar een DPIA zich specifiek richt op het waarborgen van persoonsgegevens en privacy, kijkt een FRIA breder naar de maatschappelijke en ethische effecten op alle grondrechten die door geautomatiseerde besluitvorming onder druk kunnen komen te staan.
Het kabinet is van plan de AP aan te wijzen als de primaire Nederlandse toezichthouder op het merendeel van de hoogrisico-AI-systemen. De gepubliceerde uitleg over de FRIA is het eerste document in een informatieve reeks waarmee de AP organisaties voorbereidt op de handhaving van de AI-verordening.
Landelijke pilot voor praktijkervaring
Om organisaties te ondersteunen bij de implementatie start de AP een landelijke pilot. Deelnemers krijgen de kans om te werken met het Europese template voor de FRIA-rapportage en ontvangen directe feedback op hun aanpak. De AP benadrukt dat het een leertraject betreft en uitdrukkelijk geen audit of inspectie. De opgedane inzichten worden gebruikt om de definitieve voorlichting en de toekomstige toezichtaanpak aan te scherpen.
Organisaties — ook organisaties die nog geen ervaring hebben met grondrechtenbeoordelingen — kunnen zich tot en met 21 september 2026 aanmelden voor deelname. De pilot start begin oktober 2026.
Meer over ai
Over Witold Kepinski
