Wouter Hoeffnagel - 20 november 2026

Zicht op werkelijke kosten van AI is vaak beperkt

Ruim de helft van de bestuurders (53%) maakt zich zorgen over de kosten van AI. Naast directe kosten, zoals die voor tokens, missen bestuurders overzicht over de totale kosten van een veilige AI-implementatie. Het gaat dan onder meer om menselijk toezicht, herstelwerk en governance.

Zicht op werkelijke kosten van AI is vaak beperkt image

Dat blijkt uit onderzoek van het Capgemini Research Institute onder 500 bestuurders van grote organisaties in meerdere landen, waaronder Nederland. Wereldwijd zegt 59% van de bestuurders dat de AI-uitgaven van hun organisatie in de afgelopen twaalf maanden aanzienlijk hoger waren dan verwacht of begroot. Bij die organisaties lagen de uitgaven gemiddeld 24% boven de verwachting of het budget. Ongeveer één op de vijf organisaties (21%) overschreed het budget met meer dan 30%. Slechts 56% is er volledig van overtuigd te kunnen voorspellen hoe de kosten zich bij verdere opschaling ontwikkelen.

Uitgaven goedgekeurd zonder volledig kostenbeeld

De helft van de bestuurders zegt dat AI-uitgaven worden goedgekeurd zonder voldoende zicht op de totale kosten. Ook de kosten van bestaande AI-initiatieven kunnen organisaties volgens de respondenten onvoldoende nauwkeurig inschatten. Dat geldt vooral voor indirecte kosten. Slechts een derde van de bestuurders vertrouwt op de eigen inschatting daarvan.

De gevolgen zijn merkbaar. Van de organisaties die hun AI-budget overschreden, kreeg twee derde te maken met negatieve financiële effecten, zoals een lagere vrije kasstroom of minder ruimte voor niet-verplichte uitgaven. Daarom zijn financieel directeuren vaker betrokken bij de goedkeuring van grote AI-investeringen. Wereldwijd noemt 52% de CFO als een van de beslissers.

“Nu AI steeds dieper doordringt in bedrijfsprocessen, moeten organisaties de kosten niet langer alleen als een technologie- of inkoopvraagstuk beschouwen. Ze moeten AI gaan aansturen als een portfolio van economische resultaten”, zegt Volker Darius, CEO van Capgemini Invent. “Kostenbeheersing alleen maakt het geheel aan AI-toepassingen niet winstgevend, net zomin als waardecreatie zonder kostenbeheersing houdbaar is. Organisaties moeten kosten, kwaliteit en bedrijfswaarde in samenhang meten, voor elke taak het meest geschikte model gebruiken en rekening houden met het menselijk toezicht dat nodig is om resultaten veilig te realiseren. Door AI Yield continu te meten, kunnen organisaties beter onderbouwde beslissingen nemen over de inzet van kapitaal en AI met vertrouwen opschalen.”

Meerdere modellen naast elkaar

Na onverwachte uitgaven schroefde wereldwijd 53% van de organisaties de kostenbeheersing aan. Zij beperkten budgetten of controles voor het betreffende initiatief, voerden organisatiebrede controles in of verkleinden de schaal of reikwijdte van het project. Slechts één op de vijf heroverwoog de gebruikte hulpmiddelen of processen. Daarbij ging het bijvoorbeeld om de verdeling van taken tussen AI en mensen, of om aanpassingen aan de oplossing, de modellen, de configuratie of de modelroutering. In de Nederlandse steekproef heroverwoog 32% de hulpmiddelen en processen en scherpte 26% de uitgavenbeheersing aan. Nog eens 26% ging door omdat de verwachte waarde de kosten rechtvaardigde, en 10% onderbrak of beëindigde het initiatief.

Ruim drie op de vijf bestuurders verwacht dat hun organisatie de komende twaalf maanden een strategie met meerdere AI-modellen invoert. Modellen worden dan dynamisch gekozen op basis van kosten, mogelijkheden, responstijd, risico’s en andere bedrijfsvereisten. Bestuurders verwachten vaker goedkopere propriëtaire modellen te gebruiken als die volstaan, naast kleine of gespecialiseerde modellen voor specifieke taken. Bijna drie op de vijf organisaties willen bovendien meer gebruikmaken van open-weightmodellen, waarvan de modelgewichten vrij beschikbaar zijn.

Opbrengsten zelden gekoppeld aan kosten

Twee derde van de bestuurders heeft er vertrouwen in de bedrijfswaarde van met AI behaalde resultaten te kunnen verifiëren. Toch kunnen de meeste organisaties hun AI-uitgaven niet rechtstreeks koppelen aan succesvolle resultaten. Ze meten die niet formeel, volgen wel kosten of gebruik maar geen resultaten, of houden kosten en resultaten apart bij. Genoeg waarde aantonen om goedkeuring en financiering te krijgen, noemt 57% het grootste obstakel.

Wereldwijd berekent slechts één op de vijf organisaties de zogeheten AI Yield: de aantoonbare waarde van een met AI behaald resultaat, na aftrek van alle kosten om dat resultaat veilig te realiseren. Als bedrijfswaarde wordt het vaakst hogere productiviteit of vrijgespeelde capaciteit genoemd, gevolgd door lagere operationele kosten en snellere processen of kortere doorlooptijden. Minder dan een derde (32%) noemt omzetgroei, waaronder groei uit nieuwe producten, diensten of bedrijfsmodellen.

De maatstaven waarmee organisaties kosten en opbrengsten sturen, veranderen naar verwachting. Nu gebruikt 60% vooral de totale AI-uitgaven ten opzichte van het budget, maar slechts 44% verwacht dat over zes tot twaalf maanden nog als eerste prioriteit te hanteren. Het percentage taken dat in één keer succesvol wordt afgerond, wordt naar verwachting de belangrijkste maatstaf. Ook de kosten per afgeronde taak of werkproces krijgen meer gewicht, waardoor het resultaat belangrijker wordt dan het gebruik zelf.

Het onderzoek volgt op The Era of AI Yield: Mastering Tokenomics to Maximise Enterprise Value, de eerste editie van Capgemini’s publicatie The AI Compass over de kosten en opbrengsten van AI. Alle resultaten zijn verzameld in het ‘snapshot’-rapport.

Keepit BW + BN Infor BW
Keepit BW + BN

Wil jij dagelijkse updates?

Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief!