AI, de logische volgende industriële revolutie
Het is 2035. De ondernemer zit alleen aan een tafel in een klein appartement, ergens in Europa. Zijn bedrijf heeft geen kantoor, geen personeel en geen vaste locatie. Toch draait er een organisatie die 24 uur per dag actief is. Een set AI-agenten ontwikkelt softwareproducten en onderhoudt bestaande systemen. Een andere groep agenten voert gesprekken met klanten in tientallen talen tegelijk. Een derde laag optimaliseert marketingcampagnes die zichzelf voortdurend aanpassen aan gedragspatronen in real time.
De juridische structuur van het bedrijf ligt in Malta, als een DAO geregistreerd in het handelsregister. De ondernemer zelf is digitaal staatsburger in Estland, zonder daar ooit permanent te wonen. Zijn inkomstenstromen lopen via tokens die eigendom, toegang en waarde vertegenwoordigen, vastgelegd op publieke blockchains. De infrastructuur waarop dit alles draait is wereldwijd verspreid: cloudservers in meerdere continenten of zelfs in de ruimte, autonome betaalstromen en communicatie via satellietnetwerken die niet gebonden zijn aan nationale telecomproviders.
Wat in deze scène zichtbaar wordt, is geen sciencefiction meer. Het is een logisch verlengstuk van ontwikkelingen die nu al in gang zijn gezet. Wanneer hij een beslissing neemt, gebeurt de uitvoering niet door mensen, maar door systemen die automatisch reageren binnen vooraf gedefinieerde kaders. Er is geen kantoor. Er is geen land. En er is geen duidelijke grens meer waar het bedrijf begint of eindigt.
Gebundelde innovaties
Kunstmatige intelligentie schrijft niet alleen teksten meer, maar voert taken uit. Blockchain registreert eigendom en transacties zonder centrale tussenpartij. DAO’s maken het mogelijk organisaties te besturen zonder traditionele rechtspersoon. Digitale staatsburgerschappen, zoals in Estland, scheiden economische activiteit van fysieke aanwezigheid. Juridische experimenten zoals in Malta openen de deur naar volledig digitale ondernemingsvormen. En satellietnetwerken zoals Starlink maken communicatie onafhankelijk van nationale infrastructuur.
Los van elkaar lijken het innovaties. Samen vormen ze een infrastructuur voor een nieuw economisch systeem. De Russische econoom Nikolai Kondratieff beschreef al in de vorige eeuw dat economische geschiedenis zich ontwikkelt in lange golven. Elke industriële revolutie begint met een fase van technologische uitvindingen. Nieuwe mogelijkheden ontstaan, kapitaal stroomt richting innovatie, en verwachtingen lopen vooruit op realiteit. Daarna volgt een periode waarin het oude systeem niet meer werkt, terwijl het nieuwe systeem nog geen stabiele vorm heeft aangenomen.
Pas daarna ontstaat de echte transformatie
Niet de uitvinding zelf verandert de wereld. De stoommachine was niet de industriële revolutie. Elektriciteit was niet de industriële revolutie. Het internet was niet de digitale revolutie. De echte verandering ontstond telkens wanneer ondernemers verschillende innovaties combineerden tot een nieuw economisch model. Dat is precies wat zich nu lijkt te herhalen. AI vormt daarin niet het eindpunt, maar één component binnen een veel grotere verschuiving. In combinatie met blockchain, tokens, digitale identiteiten, autonome systemen en wereldwijde communicatie ontstaat de mogelijkheid van een economie die niet langer afhankelijk is van fysieke infrastructuur of lokale arbeidsmarkten. Voor het eerst ontstaat de mogelijkheid van economische organisaties die nauwelijks nog gebonden zijn aan een specifieke plaats.
Dat heeft diepgaande gevolgen.
Tot nu toe waren economische systemen altijd territoriaal georganiseerd. Fabrieken stonden ergens, werknemers woonden ergens en belastingen werden geheven binnen nationale grenzen. De moderne staat is daarop gebouwd. Het belastingstelsel, de sociale zekerheid en publieke voorzieningen zijn allemaal gebaseerd op arbeid binnen een afgebakend territorium. Maar wat gebeurt er wanneer economische waarde niet langer samenvalt met fysieke locatie? Wanneer een onderneming opereert via AI-systemen, wereldwijd verspreide infrastructuur, digitale identiteiten en grensoverschrijdende netwerken?
In dat scenario ontstaat een fundamentele verschuiving in de relatie tussen economie en staat. Belastingen zijn historisch altijd gekoppeld geweest aan arbeid en locatie. Maar in een economie waarin AI en autonome systemen steeds meer waarde creëren, verschuift die basis. Robots betalen geen loonbelasting. AI-systemen dragen niet bij aan sociale premies. Digitale ondernemingen hebben geen nationale vestiging in de klassieke zin. De vraag wordt dan niet alleen economisch, maar institutioneel: Hoe financier je een staat wanneer de traditionele grondslag van belastingheffing langzaam verdwijnt?
Het Alaska Permanent Fund
Misschien verschuift belastingheffing richting kapitaal, energiegebruik of digitale transacties. Misschien ontstaan nieuwe vormen van collectieve verdeling, zoals een nationaal dividend waarin burgers meedelen in de productiviteit van geautomatiseerde systemen. Dat idee is niet volledig nieuw. Het lijkt in de verte op het model van het Alaska Permanent Fund, waarin natuurlijke rijkdom wordt omgezet in een jaarlijks dividend voor burgers. Maar de schaal en de onderliggende logica zouden fundamenteel anders zijn.
Tegelijk ontstaat een tweede, minstens zo fundamentele vraag: waar wordt deze waarde eigenlijk gecreëerd? Een ondernemer kan vandaag al opereren via een combinatie van jurisdicties: registratie in Malta, digitale residentie in Estland, infrastructuur via mondiale cloud- en satellietnetwerken, en economische interacties via tokens en blockchain. De klassieke koppeling tussen economische activiteit en territorium begint daardoor te vervagen. Dit raakt niet alleen nationale staten, maar ook de Europese Unie. De EU is historisch ontstaan als economische gemeenschap rond fysieke handel: kolen, staal, goederenstromen en later de interne markt. Het project was gericht op het wegnemen van barrières tussen landen.
Economie zonder fysieke grenzen
Maar wanneer economische activiteit zich verplaatst naar digitale netwerken die zich grotendeels onttrekken aan fysieke grenzen, verandert ook de betekenis van die interne markt. Experimenten zoals e-residency in Estland en juridische structuren rond DAO’s in Malta laten zien dat innovatie vaak begint aan de randen van bestaande systemen. De vraag voor Europa wordt dan niet alleen hoe nieuwe technologie gereguleerd moet worden, maar vooral hoe regelgeving nog effectief kan worden gehandhaafd wanneer economische activiteit steeds minder territoriaal wordt.
Misschien is AI daarom niet de grootste uitdaging van deze tijd. Misschien zijn blockchain, DAO’s, digitale identiteiten en satellietnetwerken dat evenmin. De echte uitdaging is dat deze technologieën samen een economische werkelijkheid creëren die steeds minder afhankelijk is van geografie, terwijl onze instituties nog volledig gebouwd zijn op territorium. De vraag is daarom niet of AI de volgende industriële revolutie vormt. De vraag is of de instituties die ontstonden tijdens eerdere industriële revoluties deze nieuwe werkelijkheid nog kunnen bevatten.
Door: Hans Timmerman (foto)
