Onze energierekening is een belastingaanslag geworden

Waarom elektrificatie logisch was en is

Als elektrotechnisch ingenieur heb ik mijn hele loopbaan gewerkt met energie en informatie. Van chips tot schakeltechniek, van communicatie tot vermogenselektronica: steeds ging het om hetzelfde principe – het beheersen en inzetten van elektronen om techniek mogelijk te maken. Elektrificatie was voor mij daarom nooit een ideologisch doel, maar een technisch logisch gevolg.

Wanneer we af willen van energieopwekking via kolen, olie, gas of kernsplijting, verdwijnen explosie, warmte en stoom als tussenstap. Alternatieve opwekking gebeurt direct elektrisch. Waterkrachtturbines en windmolens zijn niets anders dan grote dynamo’s. Zonnepanelen zetten fotonen rechtstreeks om in elektronenstromen. Wie alternatieve energie wil, ontkomt niet aan elektriciteit.

Juist nu zijn de basisuitvindingen voor verdere elektrificatie commercieel beschikbaar gekomen: de lithium-ionbatterij, de zeldzame-aardemotor en moderne vermogenselektronica. Wat ontbreekt is de (slimme) infrastructuur om die elektrificatie te dragen. Dáár had de politiek op moeten sturen, met een realistische tijdlijn. Elke transformatie vereist immers een technisch platform en de ontwikkeling daarvan kost nu eenmaal decennia.

“Duurzame energie” bestaat niet

Energie is nooit duurzaam. Ook zonne-energie niet. Energie die eenmaal geleverd is, is gebruikt en vervallen tot laagwaardige energie, meestal warmte. Dat is geen mening, maar natuurkunde. Dat de zon voorlopig blijft schijnen, maakt haar niet duurzaam, maar langdurig beschikbaar – waarschijnlijk langer dan de mensheid op aarde zal bestaan.

We kunnen energie schoner maken. Efficiënter. Minder vervuilend. We kunnen uitstoot beperken en transport reduceren. Maar energie duurzaam maken, is een natuurkundige onmogelijkheid. Wie dat onderscheid niet begrijpt, verwart morele wenselijkheid met fysische realiteit.

Van energietransitie naar politiek stuurmiddel

Omdat elektrificatie de enige route was naar alternatieve opwekking, werd de energietransitie politiek aantrekkelijk als hefboom. Niet als technisch traject, maar als stuurmiddel. Subsidies, investeringen en belastingen werden ingezet om gedrag af te dwingen en markten te vervormen.

Politiek werkt niet met natuurwetten, maar met prikkels. En waar prikkels worden gemanipuleerd, ontstaan oneigenlijke verdienmodellen. Subsidies nodigen uit tot rent-seeking. Belastingen tot ontwijking. Investeringen tot afhankelijkheid. De energietransitie werd daarmee geen technisch project, maar een economisch en fiscaal machtsmiddel.

Belastingen vervormen gedrag

Belastingheffing leidt altijd tot creativiteit. Soms constructief, soms destructief. Een klassiek voorbeeld is de Sonttol die Denemarken in de zestiende eeuw hief op het dekoppervlak van schepen. Nederlandse scheepsbouwers ontwierpen daarop schepen met een klein dek en een groot ruim onder water. Het gevolg: efficiëntere, stabielere schepen die later de wereldzeeën domineerden.

Belastingen sturen gedrag, maar niet altijd in de richting die beleidsmakers bedoelen.

Economisch is het eenvoudig: wordt een product te zwaar belast, dan neemt het gebruik af en daalt uiteindelijk zelfs de belastingopbrengst. Nog problematischer wordt het wanneer belastingen worden geheven op eerste levensbehoeften. Energie en voedsel zijn geen luxeproducten; zij vormen de basis van elke economie. Wanneer een overheid structureel meer vraagt dan de economie kan dragen, neemt de welvaart af en ontstaat armoede. Niet omdat middelen ontbreken, maar omdat toegang wordt belemmerd.

Energie-armoede is geen schaarsteprobleem

Wat vandaag energie-armoede wordt genoemd, is geen gevolg van een tekort aan energie. Het is het gevolg van prijsopdrijving door belastingen. Burgers en ondernemers kunnen de minimaal benodigde energie simpelweg niet meer betalen. Niet omdat die energie er niet is, maar omdat zij hen wordt ontzegd.

Dat mechanisme geldt ook voor voedsel. Maak basisvoorzieningen te duur en de welvaart daalt. Daarmee verdwijnt ook het draagvlak en de financiële ruimte om diezelfde belastingen nog op te brengen.

Meer dan de helft van de rekening is belasting

Wie vandaag zijn elektriciteitsrekening of brandstofprijs analyseert, ziet dat meer dan de helft bestaat uit belastingen en heffingen, waarover ook nog eens het hoogste btw-tarief wordt geheven. Elektriciteit opwekken en distribueren is relatief goedkoop. Energie is niet duur – zij is duur gemaakt.

Zonder energie staat alles stil. Stroomstoringen en verstoringen in brandstofdistributie hebben keer op keer laten zien hoe fragiel onze maatschappij is zonder stabiele energievoorziening. Onze economie functioneert bij de gratie van betrouwbare, betaalbare energie. Dat was tot het begin van deze eeuw vanzelfsprekend.

Energie als politiek instrument

Energie is verworden tot instrument van hogere politieke doelstellingen. Doelstellingen waarvoor aanvankelijk begrip bestond, maar waarvan nu zichtbaar wordt dat zij de maatschappij structureel verzwakken. Terwijl grote delen van de wereld zich weinig aantrekken van deze politieke strijd, maken wij onszelf afhankelijker, duurder en kwetsbaarder.

Het idee dat energie ‘duurzaam’ kan worden gemaakt, botst frontaal met de natuurwetten. Dat inzicht vergt technische basiskennis. Het ontbreken daarvan heeft geleid tot beleidskeuzes waarvan de consequenties nu pas zichtbaar worden.

De natuur corrigeert altijd

De natuur laat zich niet onderhandelen. Entropie neemt toe door arbeid, techniek en energiegebruik. Het kost altijd extra arbeid en energie om een hoger complexiteitsniveau in stand te houden. Zodra dat niet meer lukt, corrigeert het systeem zichzelf.

Een schip dat structureel uit koers ligt, loopt uiteindelijk vast of vergaat in de golven. Dat geldt voor technische systemen, economische modellen en politieke constructies. Natuurwetten zijn onverbiddelijk. Zelfs de politiek kan ze niet wijzigen – hoe sterk de overtuiging ook is.

Door: Hans Timmerman (foto)