Escape uit Hotel California: Kees Verhoeven over Europese soevereiniteit

Tijdens een bevlogen presentatie tijdens het jaarlijkse event van NL-ix op het strand van Scheveningen ontvouwde Verhoeven zijn visie op "A Sovereign Strategy". De kern van zijn betoog: Europa bevindt zich op een geopolitiek kruispunt waarin technologische macht direct synoniem staat voor politieke macht. Om niet vermalen te worden tussen de spierballentaal uit Silicon Valley en de staat gestuurde controle uit China, moet Europa dringend een eigen koers varen—vrij van verslavende Amerikaanse afhankelijkheden, maar mét behoud van de eigen Europese waarden.

Van telecom naar geopolitiek: het spel van Monopoly en Risk

Verhoeven keek met een mengeling van nostalgie en zelfspot terug op de start van zijn parlementaire carrière in 2010. "Toen ik in de Tweede Kamer kwam, sprak werkelijk niemand over het internet," memoreerde hij. Als nummer tien op de kandidatenlijst van zijn partij kreeg hij de dossiers toegewezen waar de rest van de fractie geen trek in had: telecom en digitale zaken.

Wat begon met debatten over netneutraliteit en het downloadverbod, is in vijftien jaar tijd uitgegroeid tot het meest strategische dossier van deze eeuw. "Toen ging het over praktische zaken, nu gaat het over privacy, cybersecurity en soevereiniteit," aldus Verhoeven. Digitale politiek is niet langer een bijzaak voor IT-specialisten, maar het hoofdtoneel van de geopolitiek.

Om die nieuwe werkelijkheid te illustreren, gebruikte de oud-politicus het beeld van twee klassieke bordspellen. Modern digitaal beleid is volgens hem een hybride mix van Monopoly en Risk. "Monopoly gaat over de gigantische bedragen en commerciële belangen die naar de VS vloeien. Risk gaat over onze nationale veiligheid, weerbaarheid en het voorkomen dat een ander ons uitschakelt."

De reële angst voor de 'noodknop' ofwel kill switch

Dat Monopoly-element resulteert volgens Verhoeven in een directe aanslag op de Europese portemonnee. Zowel voor huishoudens als voor het bedrijfsleven zijn de kosten voor digitale infrastructuur en softwarelicenties de afgelopen jaren explosief gestegen. Europa sluis miljarden euro’s per jaar door naar Amerikaanse techgiganten—een kapitaalvlucht die de eigen economie uitholt.

Nog nijpender is het Risk-element: de dreiging van de noodknop (de 'kill switch'). Verhoeven wees op recente incidenten waarbij toonaangevende AI-modellen tijdelijk onbereikbaar waren. Bedrijven die hun complete dienstverlening op deze Amerikaanse algoritmes hebben gebouwd, stonden op scherp. "Iedereen die het dit jaar over soevereiniteit heeft, heeft het over de kill switch," stelde Verhoeven. "Als een Amerikaanse leverancier de kraan dichtdraait, hebben honderden bedrijven direct een gigantisch probleem."

Toch is de strijd om soevereiniteit niet nieuw. De geschiedenis kent vele momenten waarop Europa plots opschrok van haar eigen afhankelijkheid:

• 2013: De overnamepoging van KPN door de Mexicaanse miljardair Carlos Slim veroorzaakte paniek over de veiligheid van nationale telecomnetwerken.
• Kaspersky & Rusland: De ban op Russische antivirussoftware in overheidscomputers vanwege het risico op staatsspionage.
• Huawei & 5G: De uitsluiting van Chinese apparatuur uit de kern van het telecomnetwerk.
• ASML: De internationale druk om de export van geavanceerde chipmachines naar China aan banden te leggen.

Relevantie boven afhankelijkheid

In de discussie rondom soevereiniteit wordt vaak gegooid met termen als autonomie, afhankelijkheid en weerbaarheid. Verhoeven nuanceerde dat debat door te verwijzen naar economische rapporten over het Europese concurrentievermogen. "Afhankelijk zijn is op zichzelf het probleem niet," betoogde hij. "Het wordt pas een probleem als je afhankelijk bent van de verkeerde partij én je zelf niets meer in te brengen hebt. Het sleutelwoord is relevantie."

Op dat vlak staat Europa er gekleurd op. Qua beurswaarde, het aantal snelle groeiers (scale-ups), uitgaven aan R&D, en wetenschappelijke AI-publicaties loopt het continent achter op de VS en China. Uit de zaal klonk het tegengeluid dat het Amerikaanse AI-model—gedreven door onduurzame kapitaalinjecties in datacenters en chips—uiteindelijk op te grote voet leeft.
Verhoeven sloot zich daar gedeeltelijk bij aan: Europa moet de Amerikaanse tactiek van "geld smijten" niet zomaar kopiëren. "Het is niet hopeloos. Maar we moeten wel stoppen met denken dat we er zijn als we alleen maar regels maken."

'Scheidsrechters scoren geen doelpunten': het balans tussen bouwen en blokkeren

Als Europa ergens in uitblinkt, is het wel wetgeving. Van de AVG/GDPR tot de AI Act en NIS2: het continent heeft een indrukwekkend digitaal regelwoud opgebouwd.

"Onze regelgeving is soms als een scheidsrechter op het voetbalveld," schamperde Verhoeven met een knipoog. "Een scheidsrechter fluit streng, maar gaat zelf nooit een doelpunt maken." Europa heeft volgens hem een nieuw evenwicht nodig tussen blokkeren (reguleren) en bouwen (innoveren). Met historische digitale knooppunten zoals de Amsterdamse internetexchange (AMS-IX) en mondiale vlaggenschepen als chipmachinefabrikant ASML heeft Europa de fundamenten in huis, maar nieuwe successen blijven te lang uit.

De weg vooruit: vier pijlers voor een eigen koers

Om de digitale klem te doorbreken en tot een volwaardige "Sovereign Strategy" te komen, pleit Verhoeven voor een integrale aanpak die rust op vier samenhangende pijlers:

• Ecology (Ecologie): Verduurzaming moet de basis vormen van elke nieuwe digitale stap.
• Energy (Energie): Datacenters en netwerken moeten slim worden gekoppeld aan de Europese energietransitie.
• Economy (Economie): Door digitale diensten van eigen bodem te versterken, blijft de verdiencapaciteit in Europa.
• Autonomy (Autonomie): Een sterke economische positie creëert de vrijheid om onafhankelijke politieke keuzes te maken.

Verhoeven benadrukte dat Europa moet handelen vanuit haar eigen normen en waarden, in plaats van te proberen de Silicon Valley-cultuur te imiteren. Daarnaast moeten oude kloven worden gedicht—zowel de kloof tussen overheid en markt, als de communicatiekloof tussen technische specialisten en managers. "Als IT'ers willen dat bestuurders luisteren, moeten ze complexe techniek vertalen naar eenvoudige verhalen. Anders luisteren de mensen in pakken simpelweg niet."

Van vendor lock-in naar vendor 'lock-out'

Verhoeven sloot zijn verhaal af met een helder wenkend perspectief voor de komende decennia. Europa moet bouwen aan een eigen, modulair ecosysteem. In de ideale 'Europese tech-stack' is elke laag zo ingericht dat organisaties de vrijheid hebben om over te stappen als een leverancier niet meer bevalt.

"We moeten van de huidige vendor lock-in naar een situatie van vendor lock-out," besloot Verhoeven. "Een wereld waarin je altijd kunt stemmen met je voeten en de deur niet voorgoed op slot zit." Met de juiste balans tussen innovatie, verstandige regulering en strategische investeringen hoeft het Hotel California van de techwereld geen levenslang te betekenen.