Kabinet hervormt digitale dienstverlening

In de uitgebreide Kamerbrief schetst het kabinet een ambitieus en vergaand hervormingsplan. Met een voorvaardigingspakket aan maatregelen – variërend van het schrappen van minstens 500 regels per jaar en het mes in honderden adviescolleges tot een rigoureuze reductie van het aantal kantoorplekken – wil het Rijk de tering naar de nering zetten.

Tegelijkertijd ontzenuwt de staatssecretaris het misverstand dat "slagvaardigheid" louter een synoniem is voor plat bezuinigen: “Onze opdracht is om te zorgen voor een eenvoudiger en slimmere overheid die mede daardoor ook kleiner kan worden.”

De cijfermatige werkelijkheid: 25.000 banen op de tocht

De aanleiding voor de operatie is de immense taakstelling die door de kabinetten-Schoof en Jetten op het ambtelijk apparaat is gelegd. De komende tien jaar moet er structureel 3,5 miljard euro worden weggehaald bij het overheidsapparaat.

Uit de bijbehorende cijfermatige onderbouwing blijkt de omvang van deze uitdaging. Op 31 december 2025 telt de kerngroep van de Rijksdienst (departementen, inspecties en uitvoeringsdiensten onder de cao Rijk) exact 160.016 fte. Sinds 2018 is dit aantal met maar liefst 41 procent (46.500 fte) gegroeid. Nog eens 218.000 ambtenaren werken bij overige publieke organisaties zoals de rechtspraak, ZBO’s, politie en Defensie.

Omdat grote uitvoerders en veiligheidsdiensten (zoals politie, Defensie en de Dienst Justitiële Inrichtingen) grotendeels zijn vrijgesteld van de bezuinigingen, komt de klap onevenredig hard aan bij de beleidsdepartementen en toezichthouders. Volgens de berekeningen van het ministerie komt de opgave neer op een personele reductie van ongeveer 25.000 fte.

Voor veel overheidsorganisaties betekent dit een gemiddelde krimp van circa 20 procent. Op specifieke beleidsdirecties waar incidentele budgetten (zoals voor de klimaattransitie of 'Werk aan Uitvoering') aflopen, kan de effectieve taakstelling zelfs oplopen tot 45 tot 60 procent.

Van der Burg waarschuwt de Kamer dat het simpelweg "teruggaan naar het niveau van 2019" een illusie is, gezien de vele nieuwe wettelijke taken die het Rijk er de afgelopen zeven jaar bij heeft gekregen.

Lessen uit twintig jaar bezuinigen

Het kabinet trekt in de brief een harde les uit twee decennia aan ambtelijke herstructureringen. Eerdere bezuinigingsrondes faalden steevast omdat ze werkten als een generieke kaasschaaf: departementen kregen een kortingspercentage en mochten het zelf uitzoeken. Op papier werden de doelen gehaald, maar via de achterdeur groeide het Rijk hard door.

Ook rekent Van der Burg af met de mythe van digitalisering en kunstmatige intelligentie (AI) als automatische banenmotor. "De beloftes van minder kosten en formatie door digitalisering zijn in het verleden niet ingelost; ze leidden juist tot nieuwe taken, complexiteit en een stijging van de externe inhuur," aldus de staatssecretaris. Bovendien waarschuwt hij voor het 'leeglopen' van de organisatie via vacaturestoppen, waardoor talentvol jong personeel vertrekt en complete generaties in het ambtelijk bestand gaan ontbreken.

Het CPB stelt dat maximaal 0,5 procent per jaar aan besparing kan worden gehaald uit pure efficiëntie. Dat dekt slechts een derde van de taakstelling af. De overige twee derde moet komen uit fundamentele strategische keuzes: stopzetten wat niet meer nodig is, vereenvoudigen wat te ingewikkeld is geworden, en de ambtelijke kolom drastisch slanken.

De Vier Actielijnen: Eenvoudiger, Slimmer, Productiever en Zonder Muren

Om het overheidsapparaat toekomstbestendig te maken, hanteert de Ministeriële Taskforce Slagvaardige Overheid vier inhoudelijke pijlers.

1. De overheid wordt fundamenteel eenvoudiger
Het stelsel van regels, wetten en uitzonderingen is vastgelopen. Om de verstikkende regeldruk voor burgers en bedrijven aan te pakken, introduceert het kabinet vanaf 1 oktober de 500-regelaanpak. Elk departement krijgt een bindende doelstelling om jaarlijks regels te schrappen of te vereenvoudigen; landelijk moeten dat er minimaal 500 per jaar worden (250 voor burgers/professionals en 250 voor ondernemers).

Hierbij laat het kabinet zich inspireren door het Duitse model van omgekeerde bewijslast: als een ministerie het nut en de actualiteit van een regel niet overtuigend kan onderbouwen, vervalt deze automatisch. Ook introduceert BZK de horizonbepaling, waarbij nieuwe tijdelijke of experimentele wetgeving na een vooraf vastgestelde termijn automatisch afloopt, tenzij expliciet tot verlenging wordt besloten.

Daarnaast worden specifieke wetten aangepakt die tot grote bureaucratische irritatie leiden:

Wet Normering Topinkomens (WNT): BZK verkent het verhogen van de ondergrens voor de verantwoordingsvrijstelling, zodat kleine instellingen niet langer worden belast met zware rapportageverplichtingen.

Wet Open Overheid (Woo): In afwachting van een definitieve evaluatie bereidt het kabinet wetswijzigingen voor om de Woo beter uitvoerbaar te maken. De wet zorgt nu voor een enorme juridisering en administratieve druk bij overheidsorganisaties.

2. Uitstekende (digitale) dienstverlening
De overheid moet als één geheel gaan werken. Om te voorkomen dat burgers telkens opnieuw dezelfde gegevens moeten aanleveren – of inkomensondersteuning mislopen omdat ze de weg niet weten – geeft het kabinet de opdracht voor een structurele wettelijke oplossing voor gegevensdeling.

Gegevens die de overheid al heeft, mogen in de toekomst niet opnieuw worden opgevraagd (eenmalige uitvraag). Privacy wordt geborgd doordat deze data expliciet niet gebruikt mogen worden voor opsporing of handhaving.

Tegelijkertijd zet het Rijk in op:

Het principe 'Altijd de juiste deur': Fysieke en digitale loketfuncties (zoals de pilot MijnBetaaloverzicht bij de incassodiensten van het Rijk) worden samengevoegd, zodat burgers niet meer van het kastje naar de muur worden gestuurd.

De Nederlandse Digitale Dienst (NLDD): Deze nieuwe dienst werkt momenteel aan drie projecten: een schaalbare soevereine overheidscloud, een centrale marktplaats voor ondernemers en het schrijven van wetgeving als uitvoerbare computercode.

3. Een productieve Rijksdienst
Om de apparaatskosten en de externe inhuur snel terug te dringen, voeren de ministeries een reeks harmonisaties door onder het motto 'meedoen tenzij, samen tenzij, en standaardisering tenzij':

Huisvesting op het Rijk: Te veel kantoorruimte staat leeg. Het kabinet voert een harde norm in van 0,5 werkplek per medewerker op rijkskantoren (hanteert volgens het comply or explain-principe). Overtollige vierkante meters worden afgestoten.

Inkoop en IT: De aanbestedingsgrenzen gaan omhoog, de inkoopexpertise wordt gecentraliseerd en de eisen aan aanbestedingen worden gestroomlijnd.

Standaardisering van interne diensten: Interne dienstverleners zoals ICT en facilitaire diensten stappen af van maatwerk en sturen voortaan op een gestandaardiseerd aanbod.

Inzet van AI: Begin 2027 komt het kabinet met een rijksbreed besparingsplan over hoe verantwoorde AI-inzet (met inachtneming van datasoevereiniteit) de ambtelijke productiviteit kan verhogen.

4. Doorbreken van Haagse muren en de 'controle-industrie'
De neiging om bij elk incident extra regels, toezicht en adviescolleges op te tuigen, heeft geleid tot een overbevolkte ambtelijke beheerslaag. Van der Burg kondigt aan dat de bezem door deze controle-industrie gaat:

Snoeien in adviesorganen: Het Rijk telt momenteel 28 vaste adviescolleges en circa 150 adviescommissies. Dit aantal wordt "substantieel teruggebracht" door adviesfuncties te bundelen. Nog dit jaar worden concrete reductiedoelen vastgesteld.

Minder beleidsevaluaties: Momenteel worden er jaarlijks zo’n 400 beleidsevaluaties uitgevoerd. Dit aantal wordt fors teruggeschroefd. Het Rijk wil toewerken naar hooguit 10 tot 20 strategische evaluaties per jaar die er echt toe doen.

Gerichter toezicht: De komende maanden ontwikkelt het Rijk een afwegingskader om te bepalen waar toezicht daadwerkelijk noodzakelijk is, om zo het toezichtapparaat vanaf 2027 in te krimpen.

Schrappen van overheidswebsites: Het Rijk heeft momenteel bijna 1.700 geregistreerde websites (waarvan bijna 1.000 van kerndepartementen). De Voorlichtingsraad (VoRa) gaat dit versnipperde aanbod drastisch saneren.

Verandering van cultuur en ambtelijk vakmanschap

Een kleinere overheid vereist volgens Van der Burg bovenal een verandering in cultuur en ambtelijk vakmanschap. Het Rijk kampt met een doorgeslagen verantwoordingscultuur waarin de angst voor fouten de dynamiek verlamt. Jonge ambtenaren stromen gemotiveerd in, maar lopen vast in "overbodige overleggen, bovenmatige verantwoording en grote interne gerichtheid."

Het kabinet belooft de handelingsruimte voor de werkvloer te vergroten en de focus te verschuiven van proces naar inhoud. Daarnaast moet het ziekteverzuim omlaag en komt er strakker performancemanagement op alle niveaus.

Vooruitblik

De Voortgangsbrief Slagvaardige Overheid vormt het vertrekpunt voor een meerjarige hervorming. Binnen een half jaar presenteert het kabinet een integraal meerjarenplan voor de toekomst van de Rijksdienst, waarin ook de adviezen van de Commissie Toekomst Rijksdienst worden verwerkt.

De politieke krachtenmeting over de plannen vindt op 1 december 2026 plaats tijdens het Commissiedebat Slagvaardige Overheid en Regeldruk in de Tweede Kamer. Dan zal moeten blijken of het parlement bereid is om samen met het kabinet de nodige – en soms pijnlijke – politieke keuzes te maken om het overheidsschip wendbaar en betaalbaar te houden.