Peter Wennink: 'Tekort aan systeemdenkers hoort bovenaan de agenda van topbestuurders'

Systeemdenkers zorgen ervoor dat techniek, software, AI en regelgeving goed samenwerken. Zonder hen dreigen grote technologische en maatschappelijke veranderingen vast te lopen, waarschuwen de deelnemers uit Nederland, Frankrijk, Duitsland, de Verenigde Staten, Zweden, Tsjechië en Australië. Onder hen was ook topbestuurder en adviseur Peter Wennink.

Wennink leidde met ASML jarenlang een van ‘s werelds bekendste systeembedrijven en schreef het rapport waarop het huidige Nederlandse industriebeleid is gebouwd. Volgens hem is het tekort aan systeemdenkers ‘geen gewone personeelskwestie’. “Dit raakt aan de kern van de Nederlandse concurrentiekracht en zelfs de defensie”, stelt Wennink. “Het vermogen om disciplines te combineren tot complexe technologie is een onderscheidende kracht van Nederland en Europa, en we moeten onze uiterste best doen die te behouden.”

Dertien aanbevelingen over leiderschap en onderwijs

De verklaring is opgesteld door de TU Delft, NXTGEN Hightech en Brainport Development en bevat dertien aanbevelingen. Die gaan over leiderschap, onderwijs, digitale hulpmiddelen, verantwoorde AI-inzet en samenwerking tussen beroepsorganisaties. Systeemdenker word je niet uit een boek, maar door ervaring. Organisaties wordt daarom aangeraden talent te laten meelopen met ervaren collega’s, te laten rouleren tussen afdelingen en een product te laten volgen van eerste ontwerp tot onderhoud.

Systeemteams moeten bovendien echt invloed krijgen. Ze worden niet gezien als adviseur aan de zijlijn, maar als team met een duidelijke plek in de organisatie en medeverantwoordelijkheid voor het eindresultaat, van de wens van de klant tot de manier waarop het product wordt gebouwd. Het denken in systemen moet al tijdens de opleiding groeien. Scholen en universiteiten wordt gevraagd systeemdenken en AI in het onderwijs op te nemen, met echte projecten waarbij bedrijven en overheden betrokken zijn. Ook docenten moeten worden bijgeschoold.

Veiligheid vanaf het eerste ontwerp

Veiligheid, security en duurzaamheid horen volgens de verklaring vanaf het eerste ontwerp in elk systeem thuis, zeker nu cyberaanvallen met behulp van AI steeds geavanceerder worden. Voor AI zelf is de boodschap tweeledig. Gebruik de technologie als versterking van teams, maar blijf de uitkomsten kritisch bevragen en laat mensen de belangrijke beslissingen nemen. Daarnaast moeten er veiligheidsnormen komen die verder gaan dan de wet vereist, voordat ongelukken daartoe dwingen.

Tot slot roept de verklaring beroepsorganisaties op hun krachten te bundelen. Die zijn nu vaak georganiseerd rond één vakgebied, terwijl systeemdenken juist samenwerking tussen vakgebieden vraagt, aldus Arnaud Hubaux, hoofd van het AI-programma van ASML. Tijdens de top vertelde hij hoe AI een sterk verbeterd onderdeel voor een chipmachine ontwierp. Het onderdeel bleek achteraf niet te produceren.

“Data vertelt je alleen wat er is gebeurd, en niet wat er nog moet gebeuren”, zegt Hubaux. “Welke afwegingen zijn acceptabel? Welke randvoorwaarden onderscheiden een werkend systeem van het beste systeem ter wereld? Dat zijn vragen die alleen mensen kunnen beantwoorden. Mensen die dankzij hun inzicht, hun ervaring en vooral hun vermogen om disciplines te verbinden begrijpen hoe alle puzzelstukjes moeten samenkomen.”

Mede dankzij de hightechprogramma’s, met systems engineering en system-denken als vaste competence, is Nederland een van de Europese voorlopers op dit gebied. “Dat is echter geen reden om achterover te leunen”, vindt Peter Stolk, voorzitter van Holland High Tech en NXTGEN Hightech. ‘Cruciale volgende stap is het bouwen van control points: technologie waar de rest van de wereld moeilijk omheen kan. Dat vraagt om onderwijsprogramma’s, testomgevingen, leiderschap en het aantrekken én vasthouden van talent.”

Vervolg op eerdere oproepen

De eerste Systems Workforce Summit in 2024 leidde tot een Call for Action die meer dan 150 vertegenwoordigers uit wetenschap, industrie, overheid en beroepsorganisaties onderschreven. Een jaar later nam het International Astronautical Congress in Sydney een vergelijkbare oproep aan voor de ruimtevaartsector. Met de Delft Systems Declaration gaan de deelnemers een stap verder: zij dragen de aanbevelingen als ambassadeurs uit in hun eigen organisaties. Over zes weken maken de organisatoren de balans op van de eerste acties.