Overheid start bouw soevereine cloud: eerste pilots eind 2026

Dit blijkt uit de definitieve nota Verkenning Overheidsbrede Soevereine Clouddiensten, daterend van 11 juni 2026, die is opgesteld in het kader van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Met dit 'greenfield'-scenario kiest het kabinet voor een harde focus op maximale digitale autonomie (SEAL4), waarbij de nieuwe infrastructuur los van, maar wel parallel aan de bestaande systemen wordt opgetrokken.

De urgentie voor dit besluit is het afgelopen jaar sterk gegroeid door geopolitieke verschuivingen en concrete incidenten waarbij extraterritoriale wetgeving (zoals de Amerikaanse CLOUD Act en FISA) de continuïteit van Europese organisaties direct raakte. Momenteel hebben drie Amerikaanse techgiganten – Google, Amazon en Microsoft – gezamenlijk zo’n 70 procent van de Europese cloudmarkt in handen. Europese aanbieders moeten het doen met magere marktaandelen van circa 2 procent. Dit creëert risico's rondom de bescherming van vertrouwelijke overheidsinformatie en de continuïteit van de publieke dienstverlening.

Om dit te doorbreken richt het NDS Cloudprogramma zich op een ambitieus doel: het realiseren van een overheidsbrede clouddienst die voldoet aan het hoogste soevereiniteitsniveau (SEAL4) van het EU Cloud Sovereignty Framework. Dit betekent dat de technologie en de exploitatie onder volledige controle van de EU moeten staan, uitsluitend onderworpen zijn aan EU-wetgeving en geen kritieke niet-EU afhankelijkheden mogen kennen. 

Focus op de 'middencategorie'

Het basisontwerp van de nieuwe clouddienst richt zich specifiek op een open source containerplatform dat voldoet aan de zogeheten 'Haven'-standaarden van de overheid. De overheid stelt dat zij geen gigantische platformen op de schaal van Netflix nodig heeft, maar zich richt op een "middencategorie". Dit levert aanzienlijke schaalvoordelen op en lost het veelgehoorde bezwaar op dat er onvoldoende Europese alternatieven zijn voor het héle dienstenpallet van Amerikaanse hyperscalers. De overheid heeft immers maar een specifiek deel van dat aanbod nodig.

In de praktijk is het de bedoeling dat de fysieke hardware van deze nieuwe clouddienst zoveel mogelijk wordt ondergebracht in de muren en de organisatorische basisconstructie van de bestaande vier Overheidsdatacentra (ODC's). Dit biedt de overheid de juridische en praktische zekerheid over de fysieke toegang en datalokalisatie op eigen bodem. Wel moet er bij de ODC's nog veel werk verzet worden; hun huidige dienstverlening leunt nog sterk op niet-soevereine, propriëtaire software en hardware-inkoop, waardoor zij momenteel niet verder reiken dan het lagere SEAL2-niveau. 

Markt denkt mee, maar overheid houdt de regie

Tussen november 2025 en januari 2026 heeft het cloudprogramma een open dialoog gevoerd met 69 marktpartijen – van startups tot internationale hyperscalers. De markt reageerde positief og gaf aan dat de Nederlandse en Europese IT-sector over voldoende expertise beschikken om deze behoefte in te vullen. Wel waarschuwden marktpartijen voor de complexiteit van de transitie, de afhankelijkheid van netwerk- en stroomcapaciteit en de noodzaak om de vraagkant vanuit de overheid beter te bundelen. 

De overheid kiest bewust voor scenario A (Nieuw-naast-bestaand). Alternatieve scenario's, zoals het louter moderniseren van de huidige decentrale infrastructuren (scenario B) of het puur optreden als regisseur op een commerciële marktplaats (scenario C en D), duren volgens de verkenning te lang en leveren op de korte termijn te weinig soevereiniteit op. Bovendien dwingen ze de overheid niet om zelf de noodzakelijke technologische dieptekennis op te bouwen. Het doel is dat het intellectueel eigendom van de opgebouwde cloudomgeving nadrukkelijk bij de overheid komt te liggen. 

Financiering en planning

De transitie is echter niet zonder uitdagingen en "is niet gratis". Een van de grootste knelpunten is de financiering. Hoewel een overheidsbrede cloud op de lange termijn qua Total Cost of Ownership (TCO) binnen de bestaande budgetten moet kunnen opereren en zelfs baten kan opleveren, is er voor de korte termijn substantiële voorfinanciering nodig. De huidige IT-budgetten zitten momenteel echter vast in langlopende, departementale arrangementen. Ook moeten er harde afnamegaranties komen vanuit gemeenten, provincies en waterschappen om de markt voldoende zekerheid te bieden voor publiek-private samenwerkingen. 

De planning voor de komende jaren is strak: 

Eind 2026: Afronding en evaluatie van de Proof of Concept (PoC) die momenteel loopt bij Digilab, waarna de eerste pilot-applicaties op de soevereine cloud moeten landen. 

2027: Start van de eerste formele migraties van applicaties. Het programma gaat hiervoor geautomatiseerde migratiediensten opzetten om de overstap van bijvoorbeeld AWS of Azure naar de overheidscloud te faciliteren. 

2028–2030: Gecoördineerde opschaling en verdere uitrol over de gehele overheid. Grote uitvoeringsorganisaties krijgen hiermee een soeverein alternatief, terwijl medeoverheden via een doelgericht meerjarentijdspad stapsgewijs kunnen migreren.

Met deze notitie zet de Nederlandse overheid een streep in het zand. Hoewel de stap nu nog beperkt is tot de infrastructuur- en containerlaag (IaaS), moeten platformdiensten (PaaS) en softwaretoepassingen (SaaS) in een later stadium volgen om de digitale weersbestendigheid van de BV Nederland definitief veilig te stellen.