Overheid omarmt Generatieve AI, gemeenten lopen voorop

Snelle adoptie bij gemeenten

Uit het onderzoek van TNO blijken 81 actieve GenAI-toepassingen bij Nederlandse overheidsinstellingen. De adoptie is het grootst bij gemeenten, die verantwoordelijk zijn voor 42% van de gevonden toepassingen. Dit komt mede door de inzet van chatbots die zowel burgers als ambtenaren ondersteunen bij informatievoorziening.

Belangrijkste toepassingen en processen

De monitor deelt de inzet van GenAI op in verschillende procescategorieën:

Bedrijfsvoering (40%): De meeste toepassingen (32 stuks) zijn gericht op interne processen, zoals het vertalen van documenten, transcriberen van vergaderingen of het samenvatten van informatie voor ambtenaren.

Dienstverlening (31%): 25 toepassingen richten zich op extern contact, waarbij chatbots op overheidswebsites 24/7 vragen van burgers en bedrijven beantwoorden.

Beleidsvorming (17%): 14 toepassingen helpen medewerkers bij het analyseren van grote hoeveelheden data om beleidskeuzes beter te onderbouwen.

Democratisch proces (5%): Een klein aantal tools ondersteunt bijvoorbeeld bij de verslaglegging van gemeenteraadsvergaderingen of het voorbereiden van antwoorden op Kamervragen.

Praktijkvoorbeelden uit de monitor

TNO licht in het rapport vier representatieve praktijkvoorbeelden uit die de diversiteit van GenAI-inzet tonen:

Chatbot GEM: Een samenwerkingsverband tussen gemeenten voor een intelligente virtuele assistent.

Leeshulp Tolkie: Een tool die complexe overheidsteksten versimpelt voor laaggeletterden.

Archiefassistent Nationaal Archief: Helpt bij het doorzoekbaar maken van historische documenten.

Transcriptie tool WerkSaam Westfriesland: Automatiseert het uittypen van cliëntgesprekken, wat de administratieve last voor medewerkers verlaagt.

Status en risico's

Opvallend is dat bijna de helft (46%) van de geïdentificeerde toepassingen al volledig is geïmplementeerd in de dagelijkse praktijk. Wat betreft de risico-inschatting is de overheid voorzichtig: slechts 4% van de toepassingen wordt door de organisaties zelf aangemerkt als een 'hoog-risico AI-systeem' volgens de EU AI-verordening. Meer dan de helft van de toepassingen (52%) is echter nog niet geregistreerd in het algoritmeregister met een specifieke risicocategorie.

Het rapport concludeert dat GenAI bij de overheid vooral bestaande taken op het gebied van tekst- en gegevensverwerking verbetert en versnelt, in plaats van volledig nieuwe taken te creëren.