Digitale soevereiniteit blijft blinde vlek bij gemeenten

De opmars van AI bij de lokale overheid is onmiskenbaar. Waar AI voorheen een abstract toekomstbeeld was, experimenteert het merendeel van de gemeenten inmiddels volop met concrete toepassingen. Vooral de 'bedrijfsvoering' profiteert: ambtenaren laten generatieve AI teksten schrijven, rapporten samenvatten en complexe data-analyses uitvoeren.

Efficiëntie als redmiddel voor personeelstekort

De motivatie achter de AI-honger is helder. Gemeenten zien de technologie als een cruciaal hulpmiddel om capaciteitstekorten op te vangen. Door administratieve taken te automatiseren, kan de efficiëntie omhoog en het werkplezier van medewerkers worden vergroot.

Toch waarschuwen de onderzoekers voor een keerzijde. Terwijl het aantal gemeenten met een vastgelegde AI-visie toeneemt, dreigt er een 'wildgroei' aan losse tools. Het behouden van de regie over welk algoritme wat doet, wordt daarmee een steeds grotere uitdaging voor IT-afdelingen.

De paradox van digitale soevereiniteit

Een opvallend pijnpunt in het rapport is de digitale soevereiniteit. Ondanks het landelijke debat over de afhankelijkheid van grote Amerikaanse techreuzen (Big Tech), maakt slechts een kleine fractie van de gemeenten bewuste keuzes voor Europese AI-alternatieven. "Digitale soevereiniteit blijft nog onderbelicht," stelt het rapport. Veel gemeenten gebruiken standaardoplossingen zonder stil te staan bij de vraag waar hun data precies landen en wie de controle heeft over de onderliggende algoritmen.

De stand van zaken in vogelvlucht:

• Generatieve AI: Absolute koploper bij tekstverwerking en analyse.
• Algoritmeregister: Goede voortgang; veel gemeenten leggen vast welke logica zij gebruiken om transparant te zijn naar de burger.
• AI-geletterdheid: Hoewel trainingen worden aangeboden, heeft slechts een beperkt deel van het personeel deze ook daadwerkelijk gevolgd.
• Embedded AI: AI die 'verstopt' zit in bestaande software (zoals Microsoft 365) wordt vaak nog niet als zodanig herkend.

Transparantie versus praktijk

Er is ook positief nieuws: de transparantie richting de burger verbetert. Een groot deel van de onderzochte gemeenten is actief bezig met het vullen van het landelijke algoritmeregister. Hiermee krijgen burgers inzicht in hoe besluiten tot stand komen.

Toch laat de monitor, die gebaseerd is op een enquête onder dertig gemeenten en diepte-interviews met onder meer de gemeente Haarlemmermeer en Wierden, zien dat de implementatie nog in de kinderschoenen staat. Om AI niet alleen als 'leuk experiment' maar als duurzaam en veilig instrument in te zetten, is er meer nodig dan alleen een visie op papier.

De conclusie is duidelijk: de techniek beweegt sneller dan de kaders. Blijvende aandacht voor privacy, ethiek en — cruciaal — de keuze voor Europese technologie is noodzakelijk om te voorkomen dat gemeenten de grip op hun eigen digitale toekomst verliezen.