Rathenau Instituut: 'Verkiezingen via social media te beïnvloeden'

Dat concludeert het Rathenau Instituut in het rapport Scrollend naar de stembus, dat vandaag is gepubliceerd. Het instituut doet aanbevelingen om het risico op manipulatie te verkleinen. Uit het onderzoek blijkt dat kwaadwillenden gebruikers op platformen als Instagram, Facebook, X, YouTube en TikTok kunnen misleiden door de werking van algoritmen uit te buiten. Zo plaatsen ze met nepaccounts gelijktijdig dezelfde berichten, betalen ze influencers voor het verspreiden van specifieke boodschappen en springen ze in op trending hashtags. Hierdoor wordt bepaalde inhoud extra zichtbaar gemaakt.

Hoewel Europese en Nederlandse wetgevers over instrumenten beschikken om bewuste misleiding aan te pakken, worden niet alle mogelijkheden benut om bestaande wetten te handhaven en meer transparantie van platformen af te dwingen. Dat stellen experts die door het Rathenau Instituut zijn geraadpleegd.

Socialemediabedrijven beweren zelf maatregelen te nemen, maar volgens deskundigen worden zelfs basale stappen nagelaten. Voorbeelden hiervan zijn het verwijderen van nepaccounts, het snel reageren op meldingen over schendingen van platformregels en het aanpassen van weegfactoren in aanbevelingsalgoritmen.

Aanbevelingen voor minder risico op inmenging

Het rapport doet voorstellen op drie gebieden: aanpassingen in platformontwerp, een betere informatiepositie voor wetgevers, toezichthouders en onafhankelijke onderzoekers, en het vergroten van de maatschappelijke weerbaarheid.

'We zijn in de situatie terechtgekomen dat aanbevelingsalgoritmen steeds meer bepalen welke inhoud je ziet', zegt Luuk Ex, van het Rathenau Instituut en projectleider van het onderzoek. 'En dat speelt kwaadwillenden in de kaart.'

Berichten die interactie krijgen meer zichtbaarheid

Veel socialmediaplatformen richten hun algoritmen in op inhoud die gebruikers lang en vaak op het platform houdt, omdat dat meer advertentie-inkomsten oplevert. Daardoor krijgen berichten die veel interactie oproepen – zoals likes, reacties of shares – meer zichtbaarheid. Daarnaast tonen platformen steeds vaker content van accounts die gebruikers niet volgen. 'Die combinatie biedt kwaadwillende buitenlandse statelijke actoren de perfecte gelegenheid om zich in jouw tijdlijn te mengen', aldus projectleider Luuk Ex.

Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de Tweede Kamercommissie voor Digitale Zaken. De onderzoekers baseerden zich op wetenschappelijke en juridische literatuur, journalistieke bronnen, rapporten en rechtszaken. Daarnaast spraken ze met vertegenwoordigers van Instagram, Facebook, TikTok en Snapchat, evenals met beleidsmedewerkers op het gebied van verkiezingen, platformbeleid en inmenging. Tijdens een expertsessie raadpleegden ze deskundigen uit onder meer politieke communicatie, informatica, rechten en mediawetenschappen.