Nederlandse economie leunt te zwaar op hightech en overheidsuitgaven

Volgens de economen van ING groeide Nederland tussen 2020 en 2026 sneller dan veel andere eurozone-landen. Zorgen dat Europa de aansluiting bij de AI-revolutie verliest, gelden momenteel niet voor Nederland. Een groot deel van de economische expansie kwam namelijk voor rekening van de machinebouw (aangedreven door het ASML-ecosysteem, goed voor 14 procent van de totale groei), de ICT-sector (19 procent) en de farmaceutische industrie (8 procent).

Groei door overheidsconsumptie in plaats van investeringen

Naast het succes in hightech werd de economie op de been gehouden door een sterk gegroeide overheids- en semipublieke sector. Schokken in de markt werden opgevangen door ruimhartige steun- en koopkrachtmaatregelen.

ING wijst er echter op dat deze groei voornamelijk voortkwam uit overheidsconsumptie en niet uit overheidsinvesteringen. Waar maatregelen zoals kortingen op de energierekening de directe pijn voor burgers en bedrijven verzachtten, dragen ze niet bij aan het versterken van de economische basis op de lange termijn. Bovendien was de semipublieke sector, met name de zorg en het Rijk, verantwoordelijk voor vrijwel de volledige nettogroei van de werkgelegenheid, terwijl het aantal banen in commerciële sectoren per saldo afnam.

Hardnekkige krapte op de arbeidsmarkt

Ondanks een stijging van het totale arbeidsaanbod blijft de krapte op de arbeidsmarkt een van de grootste knelpunten. Bijna 45 procent van de openstaande vacatures blijkt moeilijk vervulbaar, hoofdzakelijk door een gebrek aan de juiste vaardigheden bij kandidaten.

Aangezien de verwachte toekomstige aanwas van arbeidskrachten voor bijna 80 procent zal worden opgeslokt door de stijgende vraag in de zorg en het onderwijs, blijft het bedrijfsleven concurreren om een nauwelijks groeiende pool van werknemers. Ook het gedaalde aantal gewerkte uren per persoon en verslechterende PISA-onderwijsresultaten vormen een risico voor het aantrekken van gekwalificeerd personeel voor hoogwaardig onderzoek en ontwikkeling (R&D).

Fysieke grenzen en dalende kapitaalopbouw

Hoewel de arbeidsproductiviteit begin 2024 een inhaalslag inzette doordat bedrijven efficiënter gingen werken na loonstijgingen, blijft de onderliggende kapitaalopbouw zwak. Fysieke investeringen worden aan banden gelegd door de bekende maatschappelijke knelpunten:

Netcongestie: Een gebrek aan capaciteit op het elektriciteitsnet belemmert de uitbreiding van bedrijven.

Ruimte en stikstof: Trage vergunningverlening en stikstofrestricties remmen bouw- en infrastructuurprojecten.

Achterstallig onderhoud: De fysieke infrastructuur vertoont slijtage. De Algemene Rekenkamer raming van het tekort voor onderhoud aan wegen en vaarwegen voor de periode 2024-2038 bedraagt 34,5 miljard euro.

Daarnaast blijven de R&D-investeringen in Nederland in internationaal perspectief achter, wat het aanpassingsvermogen op de langere termijn schaadt.

Risico van politieke versplintering

ING trekt de vergelijking met Duitsland, dat na het 'Wirtschaftswunder' in de jaren 2000 een periode van economische onoverwinnelijkheid kende, maar vervolgens hard werd getroffen door veranderde wereldverhoudingen, hoge energieprijzen en achterblijvende innovatie.

Het huidige economische succes van Nederland dreigt de urgentie voor noodzakelijke hervormingen en investeringen weg te nemen. In een versplinterd politiek landschap bestaat het risico dat beleid voor de lange termijn — zoals investeringen in stikstofaanpak, de energiematrix, woningbouw en R&D — ondersneeuwt bij acute begrotingsdiscussies. ING benadrukt dat een consistente koers noodzakelijk is om het verdienvermogen van Nederland ook na dit decennium veilig te stellen.